سینما و عاشورا

ناتواني در تصوير واقعه

سيدرضا صائمي
عاشورا و سير حوادث کربلا يک قصه حماسي و تراژيک است که عناصر داستاني لازم براي طرح و توليد يک اثر نمايشي را دارد. وجود قهرمان و ضدقهرمان، فراز و فرودهاي قصه، شکست و پيروزي، گفتارها و ديالوگ هاي قدرتمند و لوکيشن و موقعيت مندي داستان و... مولفه هايي هستند که در يک چيدمان داستاني به آفرينش يک اثر ماندگار کمک مي کنند. در ميان ژانرهاي گوناگون هنري شايد سينما کمترين نسبت را با اين حادثه تاريخي دارد و شايد يکي از دلايل مهم آن تاخير زماني هنر هفتم در تعامل با اين حادثه نسبت به هنرهاي ديگر است، والا در حوزه نمايش و شعر و ادبيات، آثار متعددي تحت تاثير اين واقعه و مسائل انساني آن خلق شده است. تعزيه به عنوان يک نمايش شرقي اساساً محصول مستقيم رويارويي هنر با اين حادثه تاريخي - مذهبي است که اتفاقاً با مخاطبان عام نيز ارتباط خوبي برقرار کرده است و شايد به جرات مي توان گفت نمونه بارز هنر عاشورايي قطعاً تعزيه است، اما دامنه نفوذ اين رويداد مذهبي در مديوم سينما چندان گسترده و چشمگير نبوده و دوربين هاي فيلمبرداري نتوانسته در به تصوير کشيدن قصه کربلا و بازنمايي ساحت هاي دروني تر آن، کار خاصي انجام دهد.تاثيرپذيري و الهام سينما از واقعه کربلا را مي توان در دو حوزه مورد بررسي قرار داد؛ يکي خود حادثه و روايت تاريخي آن است که در قالب ژانرهاي تاريخي و مذهبي به خلق فيلم هاي کوتاه و داستاني در اين زمينه منجر مي شود و ديگر مناسبات و آيين و رسوم عزاداري و سوگواري است که در ژانرهاي گوناگون سينمايي به تصوير کشيده مي شود؛
در اکثر آثار سينمايي ما بيش از آنکه خود حادثه کربلا به عنوان يک داستان قابل پردازش و فيلم نوشت مورد توجه قرار گيرد باورهاي عاشورايي و آيين و رسوم اجتماعي و نمادين برساخته آن به تصوير کشيده شده و تلاش شد از پيام هاي انساني و معنوي عاشورا در متن اجتماعي و مناسبات انساني امروزي استفاده شود
قطعاً بيشترين کاربرد سينما تا اين رويکرد در سينماي دفاع مقدس و فيلم هاي جنگي ما صورت گرفته است. در واقع حادثه کربلا در جهان سينمايي ما بيش از آنکه به لحاظ دراماتيک تاثير بگذارد به شکل ايدئولوژيک موثر بوده است و نقش اين حادثه به عنوان يک تراژدي و پديده دراماتيک مورد توجه قرار نگرفته است. به عبارتي ديگر درس ها و پيام هايي که از اين واقعه عظيم برمي آيد دستمايه داستان پردازي و فيلمسازي قرار گرفته و مورد تاويل و تفسير مولف واقع شده است

سريال سازي هاي مناسبتي که در سال هاي اخير به راه افتاده نمونه هايي از اين الهام گيري از واقعه عاشوراست که نه متن اصلي که تاويل هاي برگرفته از آن را در روح يک داستان غيرتاريخي بسط مي دهد و روايت مي کند
مشهورترين فيلم سينمايي در اين زمينه که در حافظه هنري مخاطبان نيز حک شده روز واقعه شهرام اسدي است که براساس فيلمنامه بهرام بيضايي در سال 73 ساخته مي شود و به شکل غيرمستقيم و نمادين به قيام عاشورا و حادثه کربلا خود را نزديک مي سازد. «سفير» فريبرزصالح در نخستين سال هاي انقلاب، همچنين فيلم هاي داستاني مثل بازرس ويژه منصور تهراني در سال 1360، به خاطر هانيه کيومرث پوراحمد در سال 1373، بال هاي سپيد مهدي و ناصر هاشمي در سال 1377و «راه طي شده» عباس رافعي در سال 1384 نمونه هايي از فيلم هاي سينمايي با رويکرد عاشورايي هستند که داستان خود را با الهام از اين واقعه ساخته اند.اينک اما بايد منتظر بود تا احمدرضا درويش پروژه عظيم خود «روز رستاخيز» را درباره واقعه عاشورا جلوي دوربين ببرد تا شاهد اولين فيلم سينمايي باشيم که خود قيام عاشورا و حوادث کربلا را به تصوير مي کشد
عاشورا و مراسم و آيين هاي عاشورايي البته در فيلم هاي مستند نيز مورد توجه قرار گرفته و آثار تجربي و حرفه يي متعددي در اين حوزه ساخته شده است که البته بيش از آنکه به خود واقعه بپردازد به سنت ها و آيين هاي مذهبي و عزاداري و شيوه هاي گوناگون آن در مناطق و قوميت هاي مختلف توجه کرده است. شايد بيش از همه اينها و به غير از تعزيه که ژانر تئاتري عاشورايي است واقعه کربلا در تئاتر مورد استقبال قرار گرفته است در ميان سريال هاي تلويزيوني نيز شايد بيش از همه مجموعه «شب دهم» در سال هاي اخير با تم عاشورايي مورد توجه مخاطبان واقع شده و نشان داده است اگر از عناصر و مولفه هاي سينما در طرح داستان هاي مذهبي و ديني به درستي استفاده شود و به ويژه فرم و ساختار نمايشي و دراماتيک فداي پيام ها و نظام معنايي اثر نشود، مي توان به ساخت آثار سينمايي در حوزه هاي مذهبي با مخاطب پذيري بالا اميدوار بود

در واقع عاشورا در مقام يک داستان تراژيک و حماسي، جداي از تفاسير و تاويل هايي که مي توان از آن داشت، بستر خوبي براي شکل گيري يک اثر سينمايي ارزشمند است که قهرمان آن با کشته شدن نه تنها از بين نمي رود بلکه چهره يي اسطوره يي تر مي يابد و فراتر از سوپراستارهاي معروف مي نشيند، گرچه نسبت اينهماني برقرار کردن ميان قهرمان هاي سينمايي و قهرمان هاي تاريخي و ديني نمي تواند مقايسه منطقي و خوبي باشد چرا که قهرمان هاي سينمايي، کاراکترهاي مجازي و قهرمان هاي تاريخي، انسان هاي واقعي و زميني هستند. بازسازي حادثه و باورهاي عاشورايي در سينما به فرآيندي پيچيده تر از ژانرهاي ديگر نياز دارد و همچون حقيقت اين قيام، سرشار از حادثه و اتفاق است. شايد در رويکرد سينمايي به واقعه عاشورا نيز هيچ سخني به اندازه توصيه به آزادگي خود امام حسين(ع) به کار نيايد. آزادگي، تا در به تصوير کشيدن آنچه گذشت بدعتي صورت نگيرد ...ا